اهمیت اقتصادی کشت در گلخانه
۱- هزینه اولیه آن زیاد است و قسمت عظیم این هزینه صرف احداث گلخانه میشود که البته در صورت سودمند بودن محصول تولیدی این هزینه حداکثر در سه سال برگشت داده میشود.
۲- نیاز به مراقبت دایمی (برخلاف کشت در هوای آزاد که با مراقبت کمتر میتوان به سود قابل توجهی دست یافت) در کشت گلخانهای حتی لحظهای غفلت میتواند خسارت جبران ناپذیری وارد کند (مثلا کاهش شدید دما در گلخانه در یک شب سرد زمستانی میتواند باعث نابودی کامل محصولات گلخانهای شود) در صورت تصمیم به کشت گلخانهای چه باید کرد؟
۱- مشخص کردن بازار فروش sell your crope before planting)) باید مشخص شود محصول تولید در کجا به فروش خواهد رسید
۲- تعیین زمانهای مختلف سال از نظر میزان فروش محصول تولیدی، زمان کسادی و اشباع بازار، و زمان خلاء و نیاز شدید بازاز
۳- تعیین نوع و ویژگی محصول مورد نیاز که مورد پسند مصرف کننده همان منطقه باشد (مثلا تولید کوجه فرنگی ریز یا درشت، تولید فلفل زرد، سیاه ویا….)
۴- جمع آوری اطلاعات هواشناسی منطقه مورد کشت (میانگین ده ساله حداقل دما در سردترین شب سال و میانگین حداکثر دما در گرمترین روز سال، میانگین ده سال بارندگی، تعداد روزهای آفتابی، روزهای ابری، روزهای یخبندان،….)
۵- تعیین جهتهای جغرافیایی و جهت وزش بادهای غالب در منطقه
۶- نوع خاک از نظر بافت، ساختمان، PHخاک، ECخاک و عناصر پر مصرف و کم مصرف، میزان آهک، ظرفیت تبادل کاتیونی، و….
۷- وضعیت آب منطقه از نظر کمی و کیفی که برای هر متر مربع بستر خاکی گلخانه حدود یک متر مکعب آب باید در دسترس باشد و نیز باید مواد حل شده جامد در آب مانند بیکربنات سدیم، کلر، فلور آب، در حد مطلوب باشد
۸- مسافت گلخانه تا بازار مصرف
۹- دستمزد کارگر در منطقه مورد احداث گلخانه
۱۰- جمع آوریاطلاعات علمی در مورد کاشت داشت و برداشت و آفات بیماریها و انبار داری محصول مورد کشور
۱۱- بازدید از گلخانههای اطراف جهت جمع آوری اطلاعات علمی و تجربی آنان به منظور جلوگیری از تکرار اشتباه دیگران و…
هزینههای ثابت گلخانه:
۱- هزینه احداث ۲- هزینه تاسیسات گرم کننده ۳- هزینه تاسیسات خنک کننده ۴- هزینه تاسیسات آبیاری ۵- خرید سمپاش هزینههای جاری:
۱- هزینه آب. برق. گازوئیل. تلفن و… ۲- هزینه بذر ۳- خرید کود ۴- هزینه کارگری (از کاشت تا برداشت)
کل هزینهها = هزینههای ثابت + هزینههای جاری
سود = فروش کل (عملکرد کل * قیمت) – کل هزینه آموزش پرورش خیار گلخانهای (درختی)
اسکلت بخشی از گلخانه است که پوشش پلاستیکی یا شیشهای را نگه میدارد. اسکلت گلخانه باید محکم و سبک بود و در عین حال ارزان و با دوام باشد و تا حد امکان سایه کمتری داشته باشد. در حال حاضر اسکلت گلاخنه را بیشتر با آهن گالوانیزه و یا آلومینیم میسازند و در بعضی موارد از چوب هم استفاده میشود که هم ارزانتر است و هم ساخت آن آسانتر است، ولی این اسکلتها زود میپوسند و در ضمن برای استحکام بیشتر باید از قطعات چوبی ضخیمتری استفاده کرد که این امر سبب کاهش نفوذ نور آفتاب بداخل گلخانه میگردد. در حال حاضر دو نوع گلخانه رواج دارد:
۱- گلخانه دو طرفه ۲- گلخانه کوآنست در گلخانههای دو طرفه دیوارهای جانبی عمودی هستند و سقف آنها حالت مثلثی دارد. در گلخانه کوآنست از کمانهای لولهای یا چوبی (بیشتر لولههای فولادی) استفاده میشود در این روش کمانها را که دارای قوسی حدود ۱۸۰° هستند بموازات هم و بفواصل مشخص (۱. ۵-۳. ۵ m) در زمین فرو میکنند و کمانها بوسیله تیرهای افقی که در امتداد طولی گلخانه قرار دارند بهم اتصال مییابند و مستحکم میشوند. فاصله تیرهای افقی که بطور موازی در روی کمانها قرار گرفته و اولین کمان را به آخرین کمان وصل میکنند، ۱۰۰-۱۵۰ cm است. به این ترتیب یک فضای درونی بزرگ و واحد بوجود میآید. برای پوشاندن گلخانه کوآنست معمولاً از پلاستیک استفاده میکنند. بدین منظور در فواصل بین لولههای افقی و بفاصله ۲۵-۳۰cm سیمهای گالوانیزه به موازات لولههای افقی نصب میکنند که برای پوشش پلاستیکی سطح مناسبی بوجود میآورند و پس از پوشاندن گلخانه با پلاستیک تعدادی از همین سیمها روی پوشش پلاستیکی نصب میشوند تا پوشش گلخانه مستحکمتر شود.
در هنگام ساخت گلخانه باید نکات زیر را در نظر گرفت:
۱. اگر سطح گلخانه خیلی وسیع باشد کنترل درجه حرارت و تهویه آن مشکل میباشد. لذا بهتر است سطح کشت در واحدهای کوچک و جداگانه ۳۰۰-۵۰۰ m۲ تفسیم شود.
۲. ارتفاع داربستی که بوتههای خیار به آن بسته میشود حدودm ۲ است. بنابراین ارتفاع دیوارههای جانبی گلخانه باید حداقل ۲ m باشد
۳. شیب سقف باید به اندازهای باشد که استحکام کافی داشته باشد و آب باران و برف را روی خود نگه ندارد. از طرفی اگر ارتفاع خیلی باشد فضای اضافه گلخانه بیشتر شده و هزینه گرم کردن آن افزایش مییابد. لذا شیب را باید حدود ۲۵-۳۰% گرفت. البته در گلخانه کوآنست بدلیل انحنای سقف این مشکل تا حدود زیادی رفع میشود.
۴. در بعضی مواقع لازم است که هوای گلخانه را خارج کنیم و چون هوای گرم سبک است و معمولاً زیر سقف میایستد بهتر است در سقف گلخانه دریچههایی تعبیه شود که در مواقع لازم این دریچهها باز شده و هوای گرم خارج شود. در گلخانههای کوآنست باز و بسته کردن این دریچهها مشکل است. لذا در دیوارههای جانبی گلخانه و به فاصله ۱-۱. ۵ m از سطح زمین دریچههایی را جاسازی میکنند و در مواقع لزوم آنها را باز میکنند. در ضمن در دو انتهای گلخانه و در نزدیکی سقف دو پنکه (فن) قرار میدهند که هوای گرم زیر سقف را خارج کنند.
۵. برای اینکه در هنگام ورود به گلخانه با باز کردن در ورودی هوای گلخانه بطور ناگهانی عوض نشود بعد از در ورودی یک اتاقک کوچک تعبیه میشود که ابتدا وارد این اتاقک میشویم و سپس به در اصلی گلخانه میرسیم و با باز کردن آن وارد فضای گلخانه میشویم.
۶. در محاسبات گلخانهها معمولاً وزن برف را در نظر نمیگیرند. چون برف در اثر گرمای گلخانه آب میشود. ولی در مناطقی که خطر ریزش برف سنگین وجود دارد باید پس از بارش گلخانه را گرم کنیم این برف سریعاً آب شود. در غیر اینصورت و بخصوص در گلخانههای دوطرفه خطر خوابیدن سقف وجود دارد.
۷. معمولاً گلخانههای دو طرفه که دارای دیوارههای جانبی عمودی هستند در برابر باد به شکل مانع عمل میکنند و لذا بادهای شدید به آن خسارت میزنند. ولی گلخانههای کوآنست به دلیل قوسی شکل بودن جریان باد را ملایم میکنند. به علاوه گلخانههای کوآنست به دلیل انحنایی که دارند برف و باران را روی خود نگه نمیدارند و آب را به راحتی جاری میکنند. لذا در بیشتر نقاط جهان استفاده از گلخانههای کوآنست عمومیت بیشتری یافته است. پوشش گلخانه:
مهمترین خصوصیت پوشش گلخانه این است که بیشترین مقدار نور و حرارت آفتاب را از خود عبور داده و به گیاه برساند. در هیچ یک ازانواع پوششها انتقال نور و حرارت صد درصد نیست زیرا در هر حال مقداری از نور، منعکس شده و یا جذب پوشش میشود. بین پوششهای مختلف شیشه از نظر عبور نور مقام اول را دارد و پوشش پلاستیکی بعد از شیشه در مقام دوم قرار دارد.
پوشش شیشهای: کیفیت و مرغوبیت شیشه و نیز ابعاد آن در میزان عبور نور تأثیر دارد. هر چه درصد آهن در شیشه بیشتر باشد، شیشه کدرتر شده و درصد نور کمتری را از خود عبور میدهد. قطعات بزرگتر شیشه از نظر عبور نور بهتر از قطعات کوچک است زیرا بع قاب آهنی یا چوب کمتری نیاز دارد و سایه اندازی کمتری در گلخانه انجام میشود. ولی شیشههای بزرگ در برابر برف و باد مقاومت کمتری دارند و زودتر میشکنند. درز بین شیشهها و قالبهای فلزی اکثراً مقداری هوا را از خود عبور میدهند. به همین دلیل پوشش شیشهای دائماً تهویه مختصری در گلخانه ایجاد نموده و به علت خارج کردن رطوبت اضافی کمتر از پوشش پلاستیکی عرق میکند.
امروزه گلخانه با پوشش شیشهای از پرهزینهترین انواع گلخانهها است و اگر چه چنین ساختمانهایی صر سال یا با نگهداری صحیح حتی بیش از این دوام میآورند ولی هزینه بالای ساخت و نگهداری آنها به اضافه مشکلتر بودن احداث آنها نسبت به پوششهای پلاستیکی سبب شده است که اکثر تولیدکنندگان محصولات گلخانهای روی به استفاده از این پوشش پلاستیکی بیاورند.
پوشش پلاستیکی:
برای پوشاندن گلخانهها از ورقههای نازک پلاستیکی مانند پلی اتیلن، پلی استر، پلی کلرید وینیل (P. V. C) پلی فلوئوریدوینیل (P. V. F) استفاده میشود. امروزه به دو دلیل از پلی اتیلن استفاده میشود:
۱. این پلاستیک را میتوان روی اسکلتهای دائمی گلخانه به کار برد که خود صرفه جویی قابل ملاحظهای با توجه به هزینه گلخانههای شیشهای است. حتی میتوان پلاستیک را روی اسکلتهای کم دوام نظیر آنهایی که در گلخانههای کوآنست بکار میروند مورد استفاده قرار داد.
۲. هزینه حرارتی این گلخانهها در مقایسه با گلخانههای یک لایهای یا گلخانههای FRP به میزان ۴۰% پائینتر است. پلی اتیلن بیشترین مورد استفاده را در پوشش گلخانهها دارد. تقریباً تمام گلخانههای اخیر دولایهاند. لایه بیرونی معمولاً۶ mm ضخامت دارد. درحالیکه لایه دورنی ممکن است۰. ۱-۰. ۵mm ضخامت داشته باشند. پلی اتیلن مورد استفاده برای پوشاندن گلخانه حاوی ماده ضد (UV) (اشعه ماورای بنفش) هستند. درغیراینصورت چنین ورقه نازکی فقط میتوانست به مدت یک فصل گرم دوام بیاورد. طول عمر معمول این ورقهها ۳ سال است و اخیراً نوعی ورقه پلاستیکی تولید شده است که ۴ سال عمر دارد و به بازار نیز عرضه شده است. پوشش پلی اتیلنی در زمستان سردتر از هوای داخل گلخانه است. وقتیکه هوای گرم و مرطوب گلخانه با پلی اتیلن سرد تماس پیدا میکند سرد میشود. در نتیجه بخار آب روی سطح پلی اتیلن به مایع تبدیل شده و از آنجاکه سطح، دافع آب است قطرات آب به پائین لغزیده و به هم میپیوندند. گیاهان مرطوب سریعتر بیمار میشوند و باعث گسترش بیماریها میشوند و در عین حال با افزایش رطوبت خاک میزان اکسیژن آن کمتر میشود. اگر سطح پلاستیک آب را سریعتر دفع میکرد، بخار متراکم به صورت قطرات ریز در میآمد که بسرعت به طرف سطح زمین جاری میشد. اسپری کردن سطح با یک ماده پاک کننده این تاثیر سودمند را خواهد داشت. ولی ماده پاک کننده خیلی سریع از روی سطح شسته میشود. مایعی بنام Sun clear وجود دارد که وقتی با اب رقیق میشود و در سطح پلاستیک اسپری شود، دوام خواهد داشت و کار ماده پاک کننده را میکند. نتیجه دیگری که از این اسپری کردن بدست میآید، جلوگیری از کاهش انتقال نور است. در شب هر چیز گرم مثل گیاهان انرژی نورانی مادون قرمز (تابشی) به اطراف میتاباند. این وضعیت باعث میشود که مقادیر زیادی از گرما در گلخانهها از دست برود. پلی اتیلن مانع ضعیفی در برابر نور مادون قرمز (IR) است. بکار بردن مواد نگهدارنده مادون قرمز (IR) در ساختن پلی اتیلن باعث نگهداری حدوداً نصف گرمای تابشی خواهد شد. در شبهای صاف و سرد به این وسطه میتوان تا حدود ۲۵% از کل گرمای تابشی که از دست میرود را در گلخانه نگه داشت و در شبهای ابری فقط میتوان حدود ۱۵% را ذخیره کرد. نوری که در عمل فتوسنتز مورد استفاده قرار میگیرد تابش موثر (PAR) نامیده میشود که دارای طول موج ۴۰۰-۷۰۰ نانومتر است. انتقال PAR را میتوان با توجه به نوع و مواد شیمایی اضافه شده در پلی اتیلن تغییر داد. پلی اتیلنهایی که از عبور نور ماورای بنفش جلوگیری میکنند بطور متوسط حدود ۷۸% از PAR را منتقل میکنند. پلی اتیلنهایی که مانع عبور IR میشوند و اتلاف انرژی تابشی را کاهش میدهند حدوداً ۸۲% از PAR را منتقل میکنند. مقدار نور عبور یافته از میان دو لایهای که گلخانه را پوشانده است در حدود مربع کسری اعشاری (کوچکتر از واحد) است که از یک لایه میگذرد. پوشش دولایه:
امروزه عملاً تمام گلخانههای مدرن دارای پوشش پلاستیکی از سیستم هوای فشرده بین دولایه استفاده میکنند. دولایه پلاستیک که یکی از آنها مستقیماً روس سطح خارجی ورقه دیگر قرار میگیرند، توسط بالشتکی از هوای فشرده از یکدیگر جدا میشوند. لایه خارجی پلاستیک جهت کاهش نور ماوراءبنفش (U. V) باید ۰. ۱۵۲mm ضخامت داشته باشد در حالیکه لایه درونی فقط نیاز به ۰. ۱۰۲mm ضخامت دارد زیرا نور U. V در این محل کمتر است.
میزان کششی که به پلاستیک جهت نصب وارد میشود مهم است. زیرا پوشش پلاستیکی با تغییرات درجه حرارت منقبض و منبسط میشود. وقتیکه پوشش در یک روز سرد نصب میشود باید آنرا سخت کشید. در یک روز گرم با درجه حرارتی نزدیک به ۲۷ °c باید به اندازه ۵-۸ cm در یک طرف از سرتاسر طول گلخانه (کوآنست با طول۶. ۱ m) پلاستیک را آزاد گذاشت (کمتر کشید) تا در موقع انقباض در هوای سرد پاره نشود. اگر در هوای گرم پلاستیک محکم کشیده شود در هوای سرد زمستان پوشش پلاستیکی در نقاط اتصال پاره خواهد شد و برعکس در هوای سرد اگر ورقه محکم کشیده نشود شل شدن بیش از حد در هوای گرم باعث بوجود آمدن فضای اضافی هوا در بین دولایه خواهد شد.
یک کمپرسور هوا در داخل گلخانه برای دمیدن هوا بین دولایه پلاستیکی تعبیه میشود. معمولاً کمپرسور روی دیوار انتهایی گلخانه نصب میشود، سوراخی در دیوار انتهایی متصل به کمپرسور ایجاد میشود بطوریکه هوای تغذیه کننده کمپرسور از بیرون تامین میشود. خاک مناسب برای خیار درختی:
خاک مورد استفاده در گلخانههای کشت خیار بایستی دارای بافت سبک (Sandy loam) بوده و از نفوذپذیری خوبی برخوردار باشد. این نوع خاک هر چه از نظر داشتن هوموس تقویت گردد کاشت خیار در آن دارای عملکرد بهتری خواهد بود. تقویت خاکهای سبک را میتوان با کودهای حیوانی تامین نمود. اگر خاک قابل استفاده کمی سنگین باشد میتوان با اضافه کردن مقداری شن شسته عاری از آهک و گچ به همراه کمپوست بطوریکه از نظر مصرف میزان مورد نیاز جنبه اقتصادی جنبه اقتصادی داشته باشد آنرا اصلاح نمود. همچنین در صورت نفوذپذیری کم آب یا زه دار بودن خاک میتوان از لولههای مشبک پلی اتیلن و نصب در زیر پشتههای خاک نیز استفاده نمود. این روش میتواند زهکشی لازم را برای خاک تامین نماید. خاکهای نسبتاً سنگین و یا خاکهایی که دارای نمک زیاد باشند اصلاً مناسب نمیباشند زیرا تهویه، آبشویی و ضدعفونی اینگونه خاکها بسیار مشکل میباشد و مطمئناً به رشد ریشه نیز صدمه میزند. تجربه خیارکاری در خاکهای سبک بیابانی (سرخه) که املاح آهکی و گچی در حداقل باشد و درصد شن آن بیش از ۵۰% باشد نشان داده است که اینگونه خاکها بهترین بسترها بوده و در آن محصول خوبی تولید شده است. در انتخاب بسترهای خاکی چنانچه بستر زیرین (بیش از عمق ۲۵ cm) آنها سخت و غیرقابل نفوذ باشد بایشتی با استفاده از زیرشکنهای مناسب این لایه شکسته شود و یا از کاشت خیار صرفنظر نمود.
قابلیت جذب عناصر به وسیله PH بستر محیط ریشه تعیین و مشخص میشود. در PH پائین نسبت عناصر قابل جذب و محلول آهن، منگنز و آلومنیوم بیشتر بوده و در نتیجه همه آنها باعث تثبیت و غیر قابل استفاده شدن فسفر میشود. همچنین میزان کلسیم، منیزیم، گوگرد و ملیبدن قابل استفاده نیز در PH پائین کاهش مییابد. از طرفی مقدار فسفر، آهن، منگنز، روی، مس و بر در PH بالا محدود میشود. سایر بسترها:
بسترهای خاکی همراه با مواد دیگر: اینگونه بسترها تودههایی از کاه و کلش و پیت، کمپوست و از این قبیل میباشند که روی پشتهها قرار میگیرند و یا با خاک پشتهها مخلوط میگردند. در این بسترها ریشهها به خوبی توسعه پیدا میکنند و گرمای محیط ریشه و Co۲ لازم نیز به میزان کافی تولید میگردد. ازجمله این بسترها کاه پوسیده روی پشتهها است. در اینگونه بسترها هر ردیف آن بوسیله بستههای کاه پرس شده پوشیده میشود. بدین طریق که پهنای بستهها روی زمین و عرض آنها در امتداد یکدیگر قرار گرفته باشند. در هر ۱۰۰۰ m۲ حدود ۱۰ Ton کاه و به تعداد ۵۶۰ بسته کاه ۱۸ Kg مصرف میگردد. برای آماده سازی اینگونه بسترها برای هر بسته حدود ۳۰ Lit آب مورد نیاز است. کودهای شیمیایی مورد نیاز برای هر کیلو کاه مجموعهای از کودهای زیر است که بطور یکنواخت روی توده کاهها پخش میشوند.
نیترات آمونیوم و آهک
سوپر فسفات تریبل
نیترات پتاسیم
سولفات منیزیم آنگاه در چند نوبت و به میزان ۲-۳ Lit برای هر بسته روی آنها به آهستگی آبیاری شود. در این زمان دمای گلخانه نبایستی از ۱۵° c پائینتر رود. با این وصف بعد از مدتی دمای توده کاه به ۳۸° c میرسد. در این روش استفاده از کاه گندم برای واریتههای خیار طولانی رشد و کاه جو بای خیارهای با طول رشد کوتاه استفاده میشود. بسترهای آبکشت: بسترهایی که صرفاً از محلول مواد غذایی کامل استفاده میشود و نیازی به خاک نمیباشد و فقط از نگهدارندهای واسطهای مثل بستههای حاوی پشم سنگ و یا پیت خالص و یا ماسه و شن شسته که روی بتن تعبیه شدهاند میتوان استفاده نمود. در این سیستمها هزینههای ضدعفونی قابل توجه نمیباشد ولی تأمین انواع مواد غذایی مورد نیاز بطور مداوم نیاز به اصلاح و کنترل دارد، ضمن اینکه نگهداری بوته در این گونه بسترهای سست باعث افزایش هزینهها میگردد. در این روش ریشهها به خوبی توسعه پیدا نمیکنند و گرمای لازم و Co۲ مورد نیاز در محیط ریشه نیز بوجود نمیآید.
