فرسایش3
3. مرحله رسوب گذاري يا تجمع مواد
مواد محموله آب وقتي به منطقه اي با شيب كم برسد، نيروي خالص آب كاهش يافته، قادر به حمل مواد نخواهد بود و مواد محموله بسته به دانه بندي رسوب مي نمايد. اين منطقه ممكن است در پاي دامنه، در يك مخروط افكنه، سردشت، دشت و يا در پلايا ويا در درياچه كوير و يا در درياچه هاي سد و همچنين در درياها و يا اقيانوس ها انجام گيرد.
انواع فرسايش آبي
اولين تقسيم بندي فرسايش بر مبناي آبدوي بوده است و به اين صورت فرسايش آبي به صورت فرسايش ورقه اي ،شياري، خندقي وكناره اي تقسيم گرديد. دراين طبقه بندي فرسايش باراني يعني بر اثر برخورد قطرات باران با سطح خاك كه اولين و مهمترين پديده فرسايش است در نظر گرفته نشده است در حالي كه فرسايش آبي از دو پديده كاملاً متمايز تشكيل شده است. در مرحله اول خاكدانه ها وكلوخ هاي خاك در اثر برخورد قطرات باران متلاشي شده و تبديل به ذرات ريز مي شوند و در مرحله دوم رواناب سطحي، اين ذرات را با خود منتقل مي كند و سپس با تجمع در جويبارها فرسايش شياري و نهايتاً فرسايش خندقي به وجود مي آورد.
بنابر عقيده "زاخار" فرسايش ناشي از باران شامل فرسايش سطحي و فرسايش زير زميني مي باشد فرسايش سطحي شامل فرسايش باراني، فرسايش صفحه اي يا ورقه اي، فرسايش بين شياري، فرسايش شياري، فرسايش خندقي و فرسايش بدلند است.
فرسايش زير زميني فرسايشي است كه درآن شكل هاي فرسايش ديده نمي شود مانند فرسايش دروني يا عمودي، فرسايش تونلي، فرسايش حاصلخيزي و فرسايش شبه كارستي اً
از آنجا كه هر نوع فرسايش مرحله اي از نوع ديگر فرسايش است، به عبارت ديگر ظهور هر نوع فرسايش به ايجاد و ظهور نوع ديگر فرسايش كمك مي كند، ممكن است در يك واحد اراضي اشكال مختلف فرسايش وجود داشته باشد. معمولاً در يك منطقه فرسايش به طور توام وجود دارند ولي نوعي از آنها غالب بوده وحضور فعال تري را نشان مي دهد.
اشكال مختلف فرسايش آبي
1. فرسايش باراني(پاشمان)
اين فرسايش را فرسايش پرتابي نيز مي گويند. فرسايش باراني در اثر برخورد قطرات باران به سطح خاك به وجود مي آيد. قطرات باران پس از برخورد با خاك خشك قسمتي از خاكدانه وكلوخ هاي خاك را خرد كرده، به ذرات ريز تبديل مي كند و خود جذب خاك مي گردد. با ادامه بارندگي خاك به تدريج مرطوب مي شود. در اين حالت قطرات باران پس از برخورد با خاك مرطوب از يك طرف باعث فشرده شدن خاك مي شوند و از طرف ديگر به صورت ذراتي به طور مايل به هوا پرتاب مي شوند، ضمن پرتاب مقداري از ذرات متلاشي شده قبلي را نيز با خود به هوا پرتاب مي كند. معمولاًسرعت حركت اين ذرات حدود دو برابر سرعت قطرات باران است، ترشدن لايه خاك در اثر ادامه بارندگي خود سبب كم شدن نيروي چسبندگي بين ذرات خاك شده و به متلاشي شدن ذرات در اثر باران كمك مي كند.
2. فرسايش ورقه اي يا صفحه اي
فرسايش ورقه اي در اثر آبدوي حاصل از باران ويا ذوب برف به وجود آيد. اين فرسايش نقش كوچكي در جداسازي مستقيم ذرات دارد و ذراتي كه در اثر عوامل مختلف مانند ضربه قطرات باران، يخبندان، تغييرات شديد درجه حرارت، اثر شخم از خاكدانه ها، جدا شده و يا به صورت سست و ناپايدار در آمده اند با خود حمل مي كند. بنابر اين عامل عمده به وجود آمدن فرسايش ورقه اي ضربه قطرات باران است. در به وجود آمدن اين نوع فرسايش دو عامل بيشترين تأثير را دارد، اول فقدان پوشش گياهي كافي براي جلوگيري از انرژي سينتيك قطرات باران و دوم وقوع رگبارهاي شديد در فصول خشك .
در فرسايش ورقه اي شيارها يا آبراهه هاي مشخصي در سطح زمين مشاهده نمي شود، بنابر اين آثار اين نوع فرسايش پس از يك بار بارش به سادگي قابل تشخيص نيست ولي وجودآن را ميتوان با مشاهده هرزآبهاي گل آلودي كه از مزارع كشاورزي يا زمين هاي لخت جريان مي يابد تشخيص داد. البته عميق تر شدن خاك در پاي شيب ها نيز وجود اين فرسايش را نشان مي دهد.
3. فرسايش بين شياري
فرسايش سطح زمين بين شيارها را فرسايش بين شياري مي نامند، اين فرسايش در واقع نوعي از فرسايش ورقه اي است. خاك اراضي بين دو شيار به دو صورت فرسوده شده و به داخل شيارها مي ريزد. يكي اينكه ذرات جدا شده از ضربه قطرات باران به وسيله جريان آب سطحي به شيار ها منتقل مي شود، ديگر اينكه ذرات جدا شده از ضربه قطرات باران مستقيماً وارد شيارها مي شود. مقدار مواد منتقله به وسيله پرتاب مستقيم ذرات به داخل شيارها خيلي كم است زيرا اين عمل فقط در فاصله كمي از شيار ها مي تواند انجام گيرد. مقدار اين مواد هنگامي مي تواند قابل توجه باشد كه شيارها به هم نزديك باشند.
ميانگين اندازه ذرات انتقال يافته از زمين بين شياري معمولاً كوچكتر از ميانگين ذرات توده خاك اصلي انتخابي مي باشد زيرا در فرسايش بين شياري دانه بندي انتخابي است علت اين انتخابي بودن آنست كه ذرات ريز در اثر ضربه قطرات باران رها مي شوند و ذرات درشت موجود نيز در اثر ضربه باران متلاشي شده و به صورت ذرات ريز در مي آيند و جريان آب سطحي اين ذرات ريز را با خود حمل و وارد شيارها مي سازد. پس ذرات انتقال يافته از زمين بين شيارها كوچك تر از ذرات منتقله به وسيله فرسايش شياري خواهد بود زيرا اندازه رسوبات حاصل از فرسايش شياري معمولاً شبيه اندازه ذرات توده خاك اصلي است.
4. فرسايش شياري
وقتي آب در شيبي از قسمت بالا به سمت پايين حركت مي كند به تدريج در فرورفتگي هاي سطح زمين جمع مي شود. پس از اينكه فرورفتگي هاي خاك از آب پرشده، آب از لبه پايين فرورفتگي با حجم زيادي جريان پيدا مي كند و آبراهه هايي در زمين به وجود مي آورد. اين آبراهه هاي ايجاد شده را در صورتي فرسايش شياري مي گوئيم كه با انجام عمليات كشت وزرع معمولي از بين بروند.
شيارها پس از به وجود آمدن، به طرف بالا دست و پائين دست خود گسترش مي يابند. البته اكثر شيارها ابتدا با پسروي به طرف بالادست گسترش مي يابند. سرعت اين پسروي به مقدار جريان، شيب زمين و مقاومت خاك به فرسايش، بستگي دارد.
به طوركلي گسترش فرسايش شياري به نيروي برشي آن و مقاومت خاك در برابر جدا شدن ذرات آن از يكديگر بستگي دارد.
مواد محموله آب وقتي به منطقه اي با شيب كم برسد، نيروي خالص آب كاهش يافته، قادر به حمل مواد نخواهد بود و مواد محموله بسته به دانه بندي رسوب مي نمايد. اين منطقه ممكن است در پاي دامنه، در يك مخروط افكنه، سردشت، دشت و يا در پلايا ويا در درياچه كوير و يا در درياچه هاي سد و همچنين در درياها و يا اقيانوس ها انجام گيرد.
انواع فرسايش آبي
اولين تقسيم بندي فرسايش بر مبناي آبدوي بوده است و به اين صورت فرسايش آبي به صورت فرسايش ورقه اي ،شياري، خندقي وكناره اي تقسيم گرديد. دراين طبقه بندي فرسايش باراني يعني بر اثر برخورد قطرات باران با سطح خاك كه اولين و مهمترين پديده فرسايش است در نظر گرفته نشده است در حالي كه فرسايش آبي از دو پديده كاملاً متمايز تشكيل شده است. در مرحله اول خاكدانه ها وكلوخ هاي خاك در اثر برخورد قطرات باران متلاشي شده و تبديل به ذرات ريز مي شوند و در مرحله دوم رواناب سطحي، اين ذرات را با خود منتقل مي كند و سپس با تجمع در جويبارها فرسايش شياري و نهايتاً فرسايش خندقي به وجود مي آورد.
بنابر عقيده "زاخار" فرسايش ناشي از باران شامل فرسايش سطحي و فرسايش زير زميني مي باشد فرسايش سطحي شامل فرسايش باراني، فرسايش صفحه اي يا ورقه اي، فرسايش بين شياري، فرسايش شياري، فرسايش خندقي و فرسايش بدلند است.
فرسايش زير زميني فرسايشي است كه درآن شكل هاي فرسايش ديده نمي شود مانند فرسايش دروني يا عمودي، فرسايش تونلي، فرسايش حاصلخيزي و فرسايش شبه كارستي اً
از آنجا كه هر نوع فرسايش مرحله اي از نوع ديگر فرسايش است، به عبارت ديگر ظهور هر نوع فرسايش به ايجاد و ظهور نوع ديگر فرسايش كمك مي كند، ممكن است در يك واحد اراضي اشكال مختلف فرسايش وجود داشته باشد. معمولاً در يك منطقه فرسايش به طور توام وجود دارند ولي نوعي از آنها غالب بوده وحضور فعال تري را نشان مي دهد.
اشكال مختلف فرسايش آبي
1. فرسايش باراني(پاشمان)
اين فرسايش را فرسايش پرتابي نيز مي گويند. فرسايش باراني در اثر برخورد قطرات باران به سطح خاك به وجود مي آيد. قطرات باران پس از برخورد با خاك خشك قسمتي از خاكدانه وكلوخ هاي خاك را خرد كرده، به ذرات ريز تبديل مي كند و خود جذب خاك مي گردد. با ادامه بارندگي خاك به تدريج مرطوب مي شود. در اين حالت قطرات باران پس از برخورد با خاك مرطوب از يك طرف باعث فشرده شدن خاك مي شوند و از طرف ديگر به صورت ذراتي به طور مايل به هوا پرتاب مي شوند، ضمن پرتاب مقداري از ذرات متلاشي شده قبلي را نيز با خود به هوا پرتاب مي كند. معمولاًسرعت حركت اين ذرات حدود دو برابر سرعت قطرات باران است، ترشدن لايه خاك در اثر ادامه بارندگي خود سبب كم شدن نيروي چسبندگي بين ذرات خاك شده و به متلاشي شدن ذرات در اثر باران كمك مي كند.
2. فرسايش ورقه اي يا صفحه اي
فرسايش ورقه اي در اثر آبدوي حاصل از باران ويا ذوب برف به وجود آيد. اين فرسايش نقش كوچكي در جداسازي مستقيم ذرات دارد و ذراتي كه در اثر عوامل مختلف مانند ضربه قطرات باران، يخبندان، تغييرات شديد درجه حرارت، اثر شخم از خاكدانه ها، جدا شده و يا به صورت سست و ناپايدار در آمده اند با خود حمل مي كند. بنابر اين عامل عمده به وجود آمدن فرسايش ورقه اي ضربه قطرات باران است. در به وجود آمدن اين نوع فرسايش دو عامل بيشترين تأثير را دارد، اول فقدان پوشش گياهي كافي براي جلوگيري از انرژي سينتيك قطرات باران و دوم وقوع رگبارهاي شديد در فصول خشك .
در فرسايش ورقه اي شيارها يا آبراهه هاي مشخصي در سطح زمين مشاهده نمي شود، بنابر اين آثار اين نوع فرسايش پس از يك بار بارش به سادگي قابل تشخيص نيست ولي وجودآن را ميتوان با مشاهده هرزآبهاي گل آلودي كه از مزارع كشاورزي يا زمين هاي لخت جريان مي يابد تشخيص داد. البته عميق تر شدن خاك در پاي شيب ها نيز وجود اين فرسايش را نشان مي دهد.
3. فرسايش بين شياري
فرسايش سطح زمين بين شيارها را فرسايش بين شياري مي نامند، اين فرسايش در واقع نوعي از فرسايش ورقه اي است. خاك اراضي بين دو شيار به دو صورت فرسوده شده و به داخل شيارها مي ريزد. يكي اينكه ذرات جدا شده از ضربه قطرات باران به وسيله جريان آب سطحي به شيار ها منتقل مي شود، ديگر اينكه ذرات جدا شده از ضربه قطرات باران مستقيماً وارد شيارها مي شود. مقدار مواد منتقله به وسيله پرتاب مستقيم ذرات به داخل شيارها خيلي كم است زيرا اين عمل فقط در فاصله كمي از شيار ها مي تواند انجام گيرد. مقدار اين مواد هنگامي مي تواند قابل توجه باشد كه شيارها به هم نزديك باشند.
ميانگين اندازه ذرات انتقال يافته از زمين بين شياري معمولاً كوچكتر از ميانگين ذرات توده خاك اصلي انتخابي مي باشد زيرا در فرسايش بين شياري دانه بندي انتخابي است علت اين انتخابي بودن آنست كه ذرات ريز در اثر ضربه قطرات باران رها مي شوند و ذرات درشت موجود نيز در اثر ضربه باران متلاشي شده و به صورت ذرات ريز در مي آيند و جريان آب سطحي اين ذرات ريز را با خود حمل و وارد شيارها مي سازد. پس ذرات انتقال يافته از زمين بين شيارها كوچك تر از ذرات منتقله به وسيله فرسايش شياري خواهد بود زيرا اندازه رسوبات حاصل از فرسايش شياري معمولاً شبيه اندازه ذرات توده خاك اصلي است.
4. فرسايش شياري
وقتي آب در شيبي از قسمت بالا به سمت پايين حركت مي كند به تدريج در فرورفتگي هاي سطح زمين جمع مي شود. پس از اينكه فرورفتگي هاي خاك از آب پرشده، آب از لبه پايين فرورفتگي با حجم زيادي جريان پيدا مي كند و آبراهه هايي در زمين به وجود مي آورد. اين آبراهه هاي ايجاد شده را در صورتي فرسايش شياري مي گوئيم كه با انجام عمليات كشت وزرع معمولي از بين بروند.
شيارها پس از به وجود آمدن، به طرف بالا دست و پائين دست خود گسترش مي يابند. البته اكثر شيارها ابتدا با پسروي به طرف بالادست گسترش مي يابند. سرعت اين پسروي به مقدار جريان، شيب زمين و مقاومت خاك به فرسايش، بستگي دارد.
به طوركلي گسترش فرسايش شياري به نيروي برشي آن و مقاومت خاك در برابر جدا شدن ذرات آن از يكديگر بستگي دارد.
+ نوشته شده در یکشنبه بیست و هشتم خرداد ۱۳۹۶ ساعت 16:18 توسط مهندس عیدنژاد
|
